Enformel ekonomi, resmi yasal düzenlemelerin, kayıt sistemlerinin ve sosyal güvenlik mekanizmalarının dışında kalan ekonomik faaliyetleri ifade eder. Sokak satıcılığından gündelik işçiliğe, ev içi üretimden göçmen emeğine kadar uzanan bu alan, özellikle gelişmekte olan ülkelerde istihdamın ve geçim stratejilerinin önemli bir parçasıdır. İktisat sosyolojisi, enformel ekonomiyi yalnızca “kayıt dışılık” ya da “eksiklik” olarak değil; toplumsal ilişkiler, güç dengeleri ve hayatta kalma pratikleri çerçevesinde ele alır. Neoklasik iktisat, enformel faaliyetleri çoğunlukla verimsizlik, düşük üretkenlik ve hukuki sorunlar üzerinden tanımlarken, iktisat sosyolojisi bu alanın toplumsal köklerine odaklanır. Keith Hart’ın kavramsallaştırmasıyla enformel ekonomi, modern kapitalist sistemin dışında değil, onunla iç içe gelişen bir yapıdır. Özellikle işsizlik, yoksulluk, göç ve kentleşme süreçleri, bireyleri enformel ağlara yönlendiren temel dinamiklerdir. Bu bağlamda enformel ekonomi, güçlü sosyal ağlara, güven ilişkilerine ve karşılıklılık ilkelerine dayanır. Granovetter’in “gömülülük” kavramı, enformel ekonomik faaliyetlerin neden çoğu zaman akrabalık, hemşehrilik ve komşuluk ilişkileri üzerinden yürüdüğünü açıklamak için önemli bir analitik araç sunar. Enformel piyasalarda sözleşmeler yazılı değil; sözlü anlaşmalar, itibar ve sosyal denetim yoluyla işler. Günümüzde platform ekonomisi, dijital emek ve güvencesiz çalışma biçimleri, enformel ekonomi tartışmalarını yeni bir boyuta taşımaktadır. Kuryelik, evden çalışma ve mikro-girişimcilik gibi pratikler, formel ve enformel arasındaki sınırları bulanıklaştırmaktadır. İktisat sosyolojisi, bu dönüşümü analiz ederken enformel ekonomiyi geçici bir sapma olarak değil; kapitalizmin yapısal bir bileşeni olarak ele alır. Bu yaklaşım, emek, eşitsizlik ve toplumsal adalet tartışmaları açısından da kritik bir perspektif sunmaktadır.
Kaynaklar:
Akyurt, M. A. (2020). Sosyo-Ekonomik Değişmeyle Başa Çıkmak: Küçük Esnafın Taktikleri. Journal of Economy Culture and Society, Özel Sayı, 291-314.
Ek Okuma Önerisi:
“İş Dünyasında Sözleşme Dışı İlişkiler: Bir Ön Çalışma”, Yaz. Stewart Macaulay, İktisadi Hayatın Sosyolojisi, Ed. Mark Granovetter ve Richard Swedberg, s. 347-367, İstanbul: Alfa Yayınları.
Film/Belgesel Önerisi: Bal Ülkesi (Honeyland), Yön. Tamara Kotevska, Ljubomir Stefanov, 2020.
