Viviana A. Zelizer, ekonomik hayatı salt rasyonel çıkarlar ve piyasa dinamikleri üzerinden açıklayan yaklaşımlara güçlü bir eleştiri getirir. “İnsani Değerler ve Piyasa: 19. Yüzyıl Amerika’sında Hayat Sigortası ve Ölüm Örneği” isimli çalışması, bu eleştirinin en çarpıcı örneklerinden birini sunar. Zelizer, 19. yüzyıl Amerika’sında hayat sigortasının yaygınlaşma sürecini incelerken, sadece ekonomik bir ürünün toplumsallaşmasını değil; aynı zamanda ölüm, yas, aile ve değer kavramlarının piyasa mantığı ile nasıl yeniden kurulduğunu gösterir. Başlangıçta hayat sigortası, özellikle dini ve kültürel çevrelerde büyük tepkiyle karşılanmıştır. Ölüm üzerinden para kazanmak, insan hayatının manevi değerini bir poliçe değerine indirgemek olarak görülmüş; hatta birçok dini otorite bunu “kutsala hakaret” olarak yorumlamıştır. Ancak zamanla, özellikle sanayileşme ve modernleşmenin getirdiği sosyal belirsizlikler arttıkça, aile bireylerini geleceğe karşı güvence altına alma fikri toplumda kabul görmeye başlamıştır. Böylece hayat sigortası, sadece mali bir araç değil; sorumluluk, sevgi ve aile bakımının maddileşmiş bir biçimi olarak yeniden anlam kazanmıştır. Zelizer’e göre burada yaşanan şey ne piyasanın insanı “tamamen metalaştırması” ne de duygusal değerlerin piyasayı “dışarıda bırakmasıdır.” Bunun yerine iki alan birbirine sızarak yeni bir melez değer alanı yaratır. Yani para ve duygular, ekonomi ve ahlak, piyasa ve mahremiyet birbirini dışlayan değil, yeniden şekillendiren unsurlar haline gelir. Bu nedenle Zelizer’in yaklaşımı, ekonomiyi toplumsal ilişkilerden kopuk gören geleneksel iktisat anlayışına karşı, ilişkisel bir ekonomi sosyolojisi önerir. Bugün sağlık sigortası, organ bağışı tazminatları, bakım emeğinin ücretlendirilmesi gibi tartışmaların merkezinde hâlâ Zelizer’in soruları yankılanır: Para her şeyi kirletir mi? Yoksa duygusal değerler, parayla yeni biçimler mi kazanır? Zelizer bize bu soruları sormadan ekonomiyi anlamanın mümkün olmadığını hatırlatır.
Kaynaklar:
“İnsani
Değerler ve Piyasa: 19. Yüzyıl Amerika’sında Hayat Sigortası ve Ölüm Örneği”,
Yaz. Viviana A. Zelizer, İktisadi Hayatın Sosyolojisi, Ed. Mark
Granovetter ve Richard Swedberg, s. 237-256, İstanbul: Alfa Yayınları.
Ek Okuma
Önerisi:
“Piyasalarda
Ahlakın Dönüşümü: Ölüm, Menfaatler ve Hayat Sigortası Poliçelerinin Değişimi”,
Yaz. Sarah Quinn, İktisadi Hayatın Sosyolojisi, Ed. Mark Granovetter ve
Richard Swedberg, s. 254-301, İstanbul: Alfa Yayınları.
Film/Belgesel Önerisi: Sierra
Nevada, Yön. Cristi Puiu,
2016.
